Bijl de Vroe is weer thuis

Na 79 jaar is Cornelis Lucien Marie Bijl de Vroe terug in de monumentale villa aan de Ootmarsumsestraat: een plaquette herinnert aan zijn rol in de Tweede Wereldoorlog, dankzij de inspanningen van Hans Holtmann en Hans Krol van de Historische Kring Almelo.

Het was een bijzondere gebeurtenis in het pand van advocatenkantoor Van der Hel. In de prachtige Jugendstil-villa waren meer dan twintig nazaten van Cornelis Lucien Bijl de Vroe samengekomen om de onthulling van de plaquette in de ontvangsthal van de villa bij te wonen. Vier generaties Bijl de Vroe herdachten hun gezamenlijke voorvader, die in oorlogstijd filiaaldirecteur was bij de Nederlandse Bank. Eerst in Almelo, daarna in Arnhem. Uiteindelijk zou hij omkomen aan tyfus in concentratiekamp Neuengamme. Maar niet voordat, zoals zijn kleinzoon Cees Bijl de Vroe het verwoordde ‘grootvader naar beste vermogen de bezetter heeft dwarsgezeten’.

Kolenkelder
Bijl de Vroe werd in 1923 directeur van het Almelose filiaal van de Nederlandse Bank. Hij nam met zijn gezin intrek in de eerder genoemde villa aan de Ootmarsumsestraat 85. Zestien jaar vervulde hij de functie, tot hij in 1939 werd overgeplaatst naar Arnhem waar hij eveneens directeur werd.

Gouden vijfjes en tientjes
In 1943 kregen de Duitsers het benauwd. Ze waren bang voor een aanval vanuit het Westen. Ze brachten daarom voor 1,6 miljoen aan gouden vijfjes en tientjes van Amsterdam over naar Arnhem. Na de operatie Market Garden, toen Arnhem deels in puin lag, wilden de Duitsers de kluisinhoud nog verder naar het oosten brengen. Voor de kluis waren echter twee sleutels nodig. Eentje had Bijl de Vroe, de ander had de kassier van de bank. Maar die was al vertrokken en had de sleutel verstopt.

Onvindbaar
Nadat de Duitsers de kassier met de dood bedreigden, vertelde Bijl de Vroe waar de sleutel was. Op 20 november brengen de Duitsers 20 miljoen gulden van Arnhem naar Deventer. Maar de gouden munten blijken onvindbaar. Bijl de Vroe had ze eerder al verstopt in de kolenkelder.

Opgepakt
Omdat vlak daarvoor, op 15 november, de bank in Almelo was overvallen door het verzet, waarbij 40 miljoen was buitgemaakt, speurden de Duitsers naarstig in de paperassen en vonden een brief over het gouden muntgeld. Het had in de kluis moeten liggen. De pijlen wezen naar Bijl de Vroe. Hij wordt 25 november 1944 opgepakt en vertelt twee dagen later, na verhoor waar het goud ligt.

Op transport
Op 27 november wordt hij overgebracht naar het Huis van Bewaring in Almelo. Hij kreeg er zijn zoon Herman nog op bezoek, maar kon niet bevroeden dat het de laatste keer was dat ze elkaar zouden zien. Via Doetinchem ging hij in februari 1945 op transport naar concentratiekamp Neuengamme bij Hamburg. Op 14 maart overlijdt hij daar aan tyfus.

Morele kompas
Cees Bijl de Vroe verwees zaterdag in zijn toespraak naar Het verzet kraakt, het theaterstuk over de bankroof in Almelo. Dat het verzet wist dat zich daar zo veel geld bevond, was vrijwel zeker te danken aan medewerkers van de bank. En het vermoeden is dat Bijl de Vroe daarbij ook een rol heeft gespeeld. “Is grootvader een verzetsheld?”, vroeg Cees Bijl de Vroe zich af. “Hij zou de eerste zijn om dat te ontkennen.” Maar hij heeft de voet waar hij dat kon, wel dwarsgezet. Zo ging hij verder en volgde daarmee zijn morele kompas.

Plaquette
En dan de plaquette. Het gaat niet om een nieuw exemplaar. Integendeel. Cees Lucien Marie Bijl de Vroe kreeg de plaquette postuum in 1947. Deze hing tot de sluiting in 2000, in het Arnhemse filiaal van de Nederlandse Bank. Daarna kwam de plaquette in familiebezit en raakte hij uit zicht. Via de Historische Kring Almelo en de welwillende medewerking van Van der Hel, is de plaquette nu in Almelo.
Zaterdag was de – hernieuwde – onthulling. Hans Krol van de Historisch Kring zei dat het als een ’thuiskomen’ voelde. Bij de ingang van de villa komen flyers te liggen die bezoekers uitleggen waarom de plaquette daar hangt.