Opening zuidelijke stadspoort

op 22 december

Na een intensief traject van drie jaar is de realisatie van de zuidelijke poort, de Nijstadpoort, een feit (de noordelijke poort, Eschpoort, staat in de planning voor het eerste kwartaal van 2023).

De Historische Kring Stad en Ambt Almelo brengt de twee voormalige stadspoorten uit de 16e eeuw op eigentijdse wijze weer terug. Dit gebeurt zowel bij de kruising Grotestraat/Schuttenstraat (de zuidelijke poort), als bij de kruising Grotestraat/Hagengracht/De Götte (de noordelijke poort).

Het terugbrengen van de stadspoorten is een initiatief van de Historische Kring, vanaf het begin enthousiast gesteund door de gemeente Almelo.

Afbeelding van Almelo uit ca.1565 door Jacobus van Deventer

In het januarinummer 2022 van Stad&Ambt schreef Hans Krol:

Waar nu de Schuttenstraat de Grotestraat kruist stond in de 15de en 16de eeuw de Zuidpoort van Almelo. Daar stroomde het water door de gracht aan de zuidkant van het stadje onder een brugje naar de Aa op weg naar de Regge. Lopend vanaf de Veemarkt naar de Koornmarkt passeerde je links de afslag van wat later de Holtjesstraat zou worden. Een eindje verderop stonden links en rechts van de weg aan de zuidkant van de poort de eerste huizen met hun vakwerk façades. Een enkele stadsboerderij zal er tussen hebben gestaan. Samen vormden ze de “nieuwbouw” van de stad: de Nijstad. Vandaar de naam van de poort Nygstad of Nijstad. De spelling wisselt.

Hattink citeert in zijn “In en om Almelo”, uit 1903, uit een drietal aktes waarin de poort genoemd wordt. In 1544 wordt een huis en erf verkocht: ”gelegen vor den Nijgstad poerten gelegen aan de Graven”. In een verkoopakte uit 1552 wordt de zelfde spelling gebruikt, maar in 1568 koopt Hermen Bruggenkatte twee vrije gaarden ‘alse gelegen buiten der nyen stadtz porte tusschen mijns Junckeren hoffkamp gaerden ende tusschen Derick Wijchers gaerden’. Nijstadpoort is voor 2022 een passende naam.

Afbeeldingen van de Almelose poorten hebben we niet, behalve de poorten die Jacobus van Deventer tekende op de grote en de kleine plattegrond van Almelo, maar die poorten waren bij hem op elke kaart standaard. Van Deventer werkte in opdracht van Philips II, koning van Spanje en Heer der Nederlanden. Jacobus kreeg onregelmatig, maar goed betaald. Per slot van rekening was hij de beste cartograaf van zijn tijd in de 17 Provinciën. Vanuit Mechelen trok hij het land in om met zijn driehoeksmetingen de data te verzamelen voor de bijna 250 stadsplattegronden die hij tussen 1558 en 1570 produceerde. De kaarten, bedoeld voor militair gebruik, werden vanuit Keulen, waar hij stierf, via Brussel naar Madrid gestuurd. Ze werden nooit gedrukt en verspreid. Ze lagen te verstoffen in een Madrileens archief.

Pas in de 19de eeuw werden ze herontdekt en vormen nu een geweldige historische bron. Van Deventer reisde rond 1565 door Twente waar hij Almelo, Ootmarsum, Oldenzaal, Enschede, Delden en Goor in kaart bracht. Altijd met een schaal van 1:8000. De straten zijn gestippeld. De huizen zijn rood en het water blauw. Op de bijkaart staan de belangrijkste gebouwen met hun Latijnse namen, behalve bij Ootmarsum. Alle Twentse steden hadden een gracht. Delden had nog een wal. Oldenzaal een muur met bastions. Allemaal hadden ze poorten, maar standaard getekend. Ze staan er aangeduid met het woord porta, een enkelvoud in het Latijn.

Hoe de poorten er toen uit hebben gezien weten we niet.
De Almelose poorten hadden waarschijnlijk twee houten deuren draaiend tussen stenen poeren. Zat er een dak op de poort? We weten het niet. Er zijn geen tekeningen. Ze hadden in ieder geval een stevig slot, want “alle nachten sollen sie die sloetele brenghen deen naesten Schepen, wanneer die poorte ghesloeten is.“ De poorten zijn afgebroken. Misschien liggen er fundamenten van Bentheimer zandstenen, maar die komen alleen boven de grond door archeologisch gericht te graven.

Nieuwe poorten
Ze komen echter terug!
Dankzij het initiatief van de Historische Kring Stad en Ambt Almelo, speciaal haar voorzitter Theo van Rijmenam, is €117.000 bijeen gebracht om op de plekken waar ze ooit stonden de noordelijke poort en de Nijstadpoort terug te brengen in het beeld. Het ontwerp is van Buro Poelmans Reesink landschapsarchitectuur in Arnhem. Op de kruising Schuttenstraat Grotestraat zullen de vier huizen op de hoek verbonden worden door een tweetal, elkaar diagonaal kruisende, metalen bogen. In het midden wordt een lamp bevestigd die aan de onderzijde gaat branden wanneer een passant de stad “verlaat” of “binnenkomt.”
Onder de lamp in de bestrating wordt een zegel in de vorm van een diamant aangebracht.

UIT: Stad&Ambt, januari 2022 [Hans Krol]

Foto’s: 8 december 2022

Foto: 29 november 2022