Schilderij behouden voor de stad

Door Hans Krol

In 1988 publiceerde Reinier Kampman “Oud-Almelo in schilderijen en tekeningen” Hij nummerde niet de pagina’s , maar de schilderijen en tekeningen. Nummer vijf is een schilderij en kreeg als onderschrift : “Gezicht op Almelo”, anoniem, niet gedateerd; olieverf/paneel, 59×75 cm. Particulier Almelo’s bezit.

Het schilderij dook dit voorjaar op in een veilinglijst van het Twents Veilinghuis en werd vervolgens gekocht door een Almeloër met hart voor Almelo’s cultureel erfgoed. Het schilderij verkeert in goede conditie en is gezien de kwaliteit door een professional of een verdienstelijke amateur schilder op het paneel aangebracht. Bij Kampman is het schilderij in zwart-wit afgedrukt. Dat is jammer, want de kleuren van het origineel zijn helder, waardoor details veel beter tot uiting komen. Dankzij de kleurenfoto op pagina 11 van het julinummer van Stad & Ambt is nu voor het eerst dit “Gezicht op Almelo “ voor elke lezer tot in de details zichtbaar.
De anonieme schilder koos er voor om de horizon op één derde te plaatsen. Hij laat op die voorgrond een landelijk Almelo zien. Hij staat daarmee in de romantische traditie van de eerste helft van de 19de eeuw. In de Hollandse romantische schilderstijl waren stadsgezichten populair. In de Barbizon stroming die dan in Frankrijk aan populariteit wint wordt meer naar de werkelijkheid geschilderd. Die nieuwlichterij is nog niet tot onze schilder doorgedrongen. De vraag is echter in hoeverre hij de romantiek extra aanzet of geeft hij de werkelijkheid redelijk weer? Op de voorgrond een tweetal (jonge) mannen rustiek gekleed. Ze staan er om het landelijk aspect te benadrukken en om het schilderij diepte te geven. Rechts achter het berkenboompje staat rogge te drogen in de late augustus zon. De schilder heeft echter niet op dat moment in augustus zijn “Gezicht op Almelo” in olieverf op paneel gezet. Pas in de tweede helft van de 19de eeuw komt de tube met olieverf op de markt. Onze schilder zal een aantal schetsen op papier gezet hebben, die hij later in atelier of werkruimte verder uitwerkte in olieverf tot het huidige schilderij. Hij, misschien een zij , stond te schetsen ongeveer waar nu het stationsplein is of iets zuidelijker op het plein van het ROC gebouw. We zien namelijk links boven op de horizon de Villa Nova staan gebouwd in 1853 door Cornelis Cardinaal, 20 jaar oud en directeur eigenaar van een weverij. De schilder kijkt naar het noordwesten. De villa is wat groot uitgevallen, maar duidelijk herkenbaar met haar neoklassieke stijl. Een hoofdgebouw en twee zijvleugels met een portico. Misschien was Cardinaal wel de opdrachtgever. De villa werd in 1891 door de weduwe Cardinaal-Tak geschonken aan de Vereniging Algemeen Ziekenhuis aan de Brugstraat. Nu staat daar de brandweerkazerne.
Een eind naar rechts, de bomen voorbij, zien we de toenmalige Katholieke kerk aan de Boddenstraat. De toren werd vernieuwd in 1839. Twee bomen verder lijken de drie wieken van de Stadsmolen op de hoek van de Oranjestraat/ Molenstraat stil te staan. De molen werd in 1869 afgebroken. Onderdelen ervan werden gebruikt bij de bouw van de huidige molen de Hoop aan de Nieuwstraat. Iets uit het midden de toren van de Grote kerk. Helemaal rechts is nog net het oude stadhuis aan de Koornmarkt zichtbaar. De toren van de Grote Kerk staat trots boven een stadje dat ligt te dromen in de augustus zon. Een deel van de huizen en stadsboerderijen heeft nog een houten gevel. Later verboden omdat ze te brand gevaarlijk waren. Het grote pand dat aan de voet van de Stadsmolen lijkt te staan stond op het Schalderoi. Nergens is aan horizon van Stad Almelo een rokende schoorsteen te zien. Een groen strook dekt het zicht op de Hagengracht af. De industriële revolutie moet nog komen.

Het schilderij is ergens tussen1853 en1855 tot stand gekomen. Tussen de bouw van villa Nova en het graven van het Overijsselskanaal dat in 1855 de stad bereikt. Een haven wordt gegraven en Almelo is de eerste Twentse stad met een directe verbinding over water met Zwolle, de Zuiderzee en Amsterdam. Het aanzicht van het zuid westen en westen van Almelo verandert dan volledig. Tien jaar later kruipt de spoorlijn Almelo-Salzbergen de stad binnen. Stoom en zwarte rook van zwoegende locomotieven kleuren de horizon, want de stoommachines van de eerste textielfabrieken vragen goedkope steenkool uit Duitsland. De romantiek is verdwenen. Waar de schilder stond werd een station gebouwd en vervuilden de schoorstenen van textielfabrieken de horizon. Het is de ironie van de geschiedenis dat aan de oostzijde van de stad nu een aantrekkelijk parklandschap ligt als resultaat van middeleeuws feodalisme, terwijl we voor de derde keer aan de westkant bezig zijn het centrum op te lappen na het verdwijnen van de textielindustrie.