Verslag lezing Joop Martens

De A.C.O.-MELKFABRIEK

door Jan Wever.

Op woensdag 14 februari hield Joop Martens voor de Historische Kring een lezing over de Almelose Co-Operatieve melkfabriek, waaraan  zijn vader 38 jaar lang leiding gaf. Het weerzien van het herdenkingsraam 40-jaar ACO-fabriek inspireerde hem om de geschiedenis van deze verdwenen Almelose activiteit te onderzoeken.

De naam Melkweg, een zijstraat van de Wondestraat, evenals de gevelsteen in de Melkweg herinnert ons nu nog aan de ACO-activiteiten.

Op 25 november 1911 werd door een groot aantal boeren de ACO  opgericht.

Deze avond zagen wij in korte filmfragmenten hoeveel handwerk in en om de melkfabriek verricht werd. Joop Martens werd in zijn jeugd dagelijks vroeg wakker door het vele lawaai bij het laden en lossen van de oude melkbussen. Hierin zat de toen nog met de hand gemolken melk.

Aanvankelijk brachten de boeren zelf de melk met handkarren, hondenkarren, paard en wagen, later gemotoriseerde karren en vervolgens vrachtwagens. Het beroep van melkrijder kwam pas later. In melkbussen werd de melk aangeleverd en deze bussen, elk vlug 35 kg, werden met de hand getild en geleegd in zeven. De melk werd gemonsterd voor vetgehalte en voor bacteriële controle. Binnen in de fabriek werd de melk door warme buizen gepasteuriseerd en soms door hogere verhitting gesteriliseerd. De melk werd geslingerd om het vet voor de boterproductie af te scheiden. De boter kwam in bakjes en deze werd aanvankelijk ook nog met de hand in papier verpakt. De ondermelk ging retour naar de boer voor de varkens. De uit de melk genomen monsters werden  handmatig verwerkt. Alles werd met hand op kaarten geschreven. De uitbetaling aan de boer ging in contant geld in een bruine enveloppe en deze werd geklemd in de deksel van de melkbussen, die retour gingen. De melkbussen werden op de boerderij door de boeren zelf gereinigd en geboend. De eerste stappen om deze werkzaamheden te mechaniseren zagen wij ook nog op film.

Concurrentie ontstond in 1925 door de particuliere NAMI: Nieuwe Almelose Melk-Industrie, die echter geen lang leven beschoren bleek te hebben.
Ook in de omringende dorpen ontstonden melkfabrieken. Samenwerking werd uiteindelijk noodzakelijk en zo ontstond  rond 1973 ORMET, later Coberco, en daarna volgden nog weer nieuwe fusies.

Boeiend om dit verhaal met anekdotes over deze vroegere werkwijze te horen en veel van deze werkzaamheden op film te zien. En wat een verschil met nu door de melkrobots, koelinstallaties, melktrucks, pompen om de melk te laden en te lossen, geautomatiseerde melkverwerking en bemonstering, etc.

Hiernaast zou een verhaal over de hedendaags productiewijze en verwerking van melk zeer instructief zijn om ons de grote en vele veranderingen in het boerenleven en de veehouderij te laten realiseren en om meer begrip te hebben voor de situatie waarin de boeren nu anno 2024 (moeten) werken door alle voorschriften en financieringen.